تاریخ متعالیه قرآن
                                                         
شهر زمضان الذی انزل فیه  القرآن : ( بقره ( 2) آیه 185). ماه رمضان ( همان ماه ) که در آن قرآن فرستاده
شده است .

انا انزلناه فی لیلة مبارکة ( دخان ( 44) آیه 3) ماآن را در شبی فرخنده نازل کردیم .

انا انزلناه فی لیلة القدر ؛ ( قدر ( 97) آیه 1) . ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم .

پیامبر اکرم (ص) در چهل سالگی ( 610 یا 611 میلادی ) در شهر مکه به رسالت مبعوث گردید .آغاز بعثت در غار حرا با نزول آیاتی از سوره ی مبارکه علق همراه بوده است و میان مسلمانان در این مسئله اتفاق نظر وجود دارد . اما در این که بعثت د رچه زمانی رخ داد ه است . نظرها مختلف است و همین ، باعث اختلاف در زمان نزول قرآن نیزگردید ه است.

آرای مختلف در زمان نزول قرآن و بعثت
1-بیست و هفتم رجب
2-هفدهم رمضان
3-هجدهم رمضان
4-بیست و چهارم رمضان
5-دوازدهم ربیع الاول (1)
6- شب نیمه ی شعبان (2)
7- هشتم ربیع الاول
8- سوم ربیع  الاول (3)

شیعه معتقد است که بعثت در 27 رجب اتفاق افتاده است . به دلیل روایات متعددی که از عترت طاهره در این زمینه و جود دارد . آنان که خود اهل بیت نبوتند بعتر از هر کسی از زمان تبوت با خبرند و در تعیین زمان و مکان آن از مه شایسته تر . روایات فراوانی در این زمینه وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می شود :


1-شیخ طوسی در امالی خود روایتی از امام صادق (ع) نقل می کند که فرمود : در روز بیست و عفتم رجب نبوت بر رسول خدا نازل گشت . هر که این روز را روزه بگیرد ، ثواب کسی را دارد که شصت ماه روزه گرفته باشد (4)


2- از امام کاظم (ع) نقل است که فرمود :
خداوند محمد (ص) را که رحمت برای جهانیان است ، در بیست و هفتم رجب به پیامبری بر گزید . هر که این روز را روزه بگیرد خداوند ثواب روزه ی شصت ماه را برایش ثبت می کند (1)


3-امام صادق (ع)
روزه روز بیست و عفتم رجب را ترک نکن ، زیرا روزی است که پیامبر ی بر محمد (ص) نازل گشته و ثواب آن مانند شصت ماه است .(2)
دانشمندان اهل سنت برای اثبات بعثت د رماه رمضان به آیات سوره بقره ، دخان و قدر استناد نمو ده اند .آنان می گویند در تمام قرآن نامی از رجب و بعثت در آن وجود  ندارد . آنچه هست دلالت صریح و روشن آیات است بر این که : قرآن در ماه رمضان ( شهر رمضان الذی ...) نازل گشته است ، و چون بعثت هم ة همراه با نزول قرآن بوده ، بنابراین بعثت در ماه رمضان به وقوع پیوسته است .

د رپاسخ به این استدلال باید گفت : اولاً : آیات سه گانه فقط به زمان نزول قرآن دلالت دارند ؛ اما محل نزول در این آیات مشخص نگردیده است و این مساله که مراد از این نزول ، همان نزول د رغار حرا باشد ؛ از هیچ یک از آیات فوق به دست نمی آید .


ثانیاً : ظا هراً آیات 185 بقره و اول سوره قرد ، دلالت بر نزول همه قرآن در ماه رمضان و شب قدر دارند . دلالت آیه سوم سوره دخان ، بر نزول یکپارچه ی قرآن صریح تر و روشن تر است .


حم . و الکتاب المبین . انا انزلناه فی لیلة مبارکة . در این آیه مرجع ضمیر ‹‹انزلناه ›› ‹‹ کتاب›› است که قررآن به آن سوگند خورده است و به روشنی دلالت دارد که مجموعه آیات قرآن و کتاب الهی مورد نظر است / در خالی که در آغاز بعثت تنها پنج آیه از سوره ی علق نازل گشته است .

بنابراین نمی توان گفت این آیات ناظر بع مسا له ی بعثت پیامبرند .نویسنده ی کتاب اززشمند التمهید مشکل را به گونه ای دیگر حل نموده است .وی می گوید : بر اساس روایات اهل بیت بعثت در ماه رجب اتفاق افتاده ، ولی نزول قرآن به عنوان کتاب آسماننی و قانون جاودانه الهی پس از سه سال فاصله بر پیامبر نازل گشته است .


در این سال ها پیامبر دعوت مخفیانه داشته که روایات فراوانی در این زمینه وجود دارد .پس از گذشت سه سال از بعثت آیات 96-94 سوره حجر ، نازل گردید : فاصدع بما تو مرو اعرض عن المشرکین ، انا کفینا ک المستهزئین . پس آنچه را بدان ماموری آشکار کن و از مشرکان روی پرتاب که ما ( شرّ ) ریشخند گران را از تو بر طرف خواهیم کرد .


از این زمان به بعد ، نزول پیوسته قرآن آغاز گردید . از طرف دیگر روایاتی وجود دارد که مدت نزولقرآن را بیست سال ذکر نموده است . نتیجه می گیریم که آغاز نزول قرآن از آغاز بعثت ، سه سال فاصله داشته و در شب قدر ماه رمضان بوده است .(1)


الف ) نزول دفعی
نزولی که قران از آن سخن گفته چه نزولی بوده است ؟
این احتمال وجود دارد که قرآن نزول های گوناگونی داشته باشد چراکه در بسیاری از روایات شیعه  و سنی چنین امری مورد تاکید قرار گرفته است.


جلال الدین سیوطی گوید :


در نحوه ی انزال قرآن از لوح محفوظ سه قول وجود دارد : نظریه اول : که از همه صحیح تر و مشهور تر است ، قرآن به صورت یکپارچه در شب قدر به آسمان دنیا نازل شده و سپس به تدریج در مدت 20 یا 23یا 25 سا ل ( به حسب اختلافی که در مدت اقامت پیامبر در مکه بعد از بعثت وجود دارد ) نازل گشته است .


سعید بن جبیر از ابن عباس نقل کرده است که : تمام قرآن ، یکپارچه در شب قدر به آسمان دنیا در جایگاه ستارگان نازل شد ، سپس خداوند بعضی از آیات را به دنبال بعضی دیگر بر رسول خویش نازل می فرمود عکرمه نیز همین روایت را از ابن عباس نقل نموده است . به نقل دیگری از ابن عباس ، گفته شده که قرآن یکباره نازل شده  و در بیت العزهّ در آسمان دنیا قرار گرفته و سپس جبرئیل آن را در جواب سخن مردم و اعمال آنها  بر پیامبر نازل فرموده است . نظریه دوم قرآن د رشب بیستم ، یا بیست و سوم ، یا بیست وپنجم از هر ماه رمضان به آسمان دنیا نازل شده است ، به طوری که در هر شب قدر خداوند مقدار آیاتی را که نزول آن را در طول سال مقدر فرموده بوده نازل می کرده است و بعد همین آیات به تدریج در طول سال نازل می شده اند . نظریه سوم : مراد از نزول قرآن در ماه رمضان ، ابتدای نزول آن بوده است که به تدریج پس از آن به صورت متفرق ؛ آیات قرآن نازل شده است .(1)
آیات سوره ی زخرف : حم و الکتاب المبین . انا جعلناه قرآنا عربیاً لعلکم تعقلون و انّه فی ام ّ الکتاب لدینا لعلی ّ حکیم ( آیه 4-1 ) . این آیات بیانگر این امر است که کتاب مبین د رام الکتاب ، لفظ عربی نبوده و تفصیل و اجزا نداشته و تنها برای فهم بشر به اسان عربی در آمده است . این آیات و آیاتی دیگر موجب می گردد که ما بگوییم مراد از انزال قرآن در ماه رمضان ، انزال حقیقت کتاب آسمانی به قلب مبارک پیامبر به صورت یک مرتبه و دفعی می باشد ، همان گونه که قرآن مفصل ، به تدریج در طول مدت نبوت ، بر قلب آن حضرت نازل گشته است . (2)


ب) نزول تدریجی
در مورد نزول تدریجی قرآن صرف نظر از اینکه از نظر تاریخی ، بدیهی و قطعی است ، که آیات قرآن در زمینه ها مناسبت ها ی مختلف نازل گشته اند آیاتی از قرآن کریم نیز تدریجی بودن نزول را بیان می کنند . و قراناً فرقناه لتقراه علی الناس علی مکث ٍ و نزلناه تنزیلا (1) و قرآنی ( با عظمت را) بخش بخش( برتو ) نازل کردیم ، تا آن را به آرامی بر مردم بخوانی و آن را به تدریج نازل کردیم . و قال الذین کفروا ، لولا نزّل علیه القرآن  جملة و احدة ً (فرقان (25) ، آیه 32) و کسانی که کافر شدند گفتند ‹‹ چرا قرآن یک جا بر او نازل نشده است ؟ از این آیات روشن می گردد که قرآن یک مرتبه نازل نشده و همین امر باعث اعتراض کافران گشته است .

اینک با مقایسه میان دو گروه از آیات ، یعنی آیات مربوط به نزول کلی قرآن در ماه رمضان و آیات مربوط به نزول تدریجی آن  ، معلوم می گردد که هیچ گونه تنا فی و تضادی میان آنها وجود نداشته بلکه هر گروه ناظر به نوعی  از نزول قران می باشند . به اقتضای مسایل روز مره اقتصادی و اجتماعی و یا حوادثی نظیر جنگ و صلح ، حکم هر حادثه ای در نزول تدریجی قرآن کریم بیان می گردیده و دیگر نزول دفعی معنا نداشته است . و وقتی حقیقت قرآن و کتاب مبین مطرح بوده نزول دفعی قرآن
جلوه نموده است .

 

1-  ر.  ک: بحار الانوار ، ج 18 ، ص . 19 ، التمهید ، ج 1 ، ص 78 .
2-پژ وهش درتاریخ قرآن ، ص38.
3-التمهید فی علوم القرآن ، ج 1، ص 78.
4-وسائل الشیعه ، ج 7 ، ص 330.

1- همان .
2-همان ، ص357.

11- ر.ک. التمهید فی علوم القرآن ، ج 1 ، 82-81.
 
 
1-الا تقان فی علوم القرآن ، ج1 ص 131-129.
2-  ر.  ک.  المیزان ، ج2، ص 18- 16 ، زنجانی ، تاریخ القرآن .

11- اسراء (17) آیه 106.