ساختار قرآن ››

قرآن در قالب 114 سوره ، و هر سوره شامل آیاتی چند ، صورت بسته است .

الف) معنای آیه( 1)
آیه در لغت به معنای علامت و نشانه ی واضح و روشن است . ابن فارس می گوید :
‹‹ الآ یة ، العلا مة ›› (2) راغب نیز گفته است : ‹‹ الآ یة هی ا لعلا مة الظا هرة ›› (3)
در استعمالات قرآن ، همین معنای لغوی با رعایت جهات وحیثیات مختلف به کار رفته است :

1-نشانه و علامت : قال رب ّ اجعل لی آیه .(4) گفت : ‹‹پروردگارا، نشانه ای برای من قرار ده ››

2-معجزه :هذه ناقة الله لکم آیه ، (5) این ماده شتر خدا برای شماست که پدیده ای شگرف است . ولئن اتیت الذین اوتواالکتاب لکل آیة ما تبعو اقبلتک . (6) اگر هر معجزه ای برای اهل کتاب بیاوری ، قبله ی تو را پیروی نمی کنند .

3-حکم : ما ننسخ من آیة ٍ او ننسها نات بخیر منها او مثلها (7)هر حکمی را نسخ کنیم یا آن را به دست فراموشی بسپاریم ، بهتر از آن یا مانندش را می آوریم .

4- آفریده : فارسلنا علیهم الطوفان و الجراد ولاقملّ و الضّفا دع و الدّ م  ایات مفصلاّ ت ( اعراف(7) آیه 133) پس بر آنان طوفان و ملخ وکنه ی ریز و غوک ها و خون را به صورت نشانه های آشککار فرستادیم .

5-انبیاء و اولیای الهی : لقد کان فینوسف واخوتة آیات للسائلین ( یوسف / آیه 7) به راستی در( سر گذشت ) یوسف وبرادرانش برای پرستندگان عبرت هاست . معجزه آیت و نشانه ای از جانب خداست بر صدق گفتار پیامبرو ناتوانی بشر ا ز انجام دادن مثل آن. احکام و تکالیف الهی ، به اعتبار تقوی و تقربیّ که به واسطه ی آنها حاصل می گردد آیات و علایمتد . موجودات خارجی ازآن جهت که وجود آنها خیر از وجود صنایع می دهد ، ایات الهی ا ند و بالاخره پیامبران و اولیای الهی از آن رو که قول وفعل آنان مردم را به سوی خدا دعوت می کند . آیات ، عیرت ها ونسانه های عظمت خداو ند ند (1) و اما آیه در اصطلاح ، ریشه ی قرآنی دارد و در مواردی چند به کار رفته است :


1- کتابٌ فصلّت آیاته قرآنا عربیاّ لقوم یعلمون ( فصلّت ( 41) آیه ی 3) کتابی است که آیات آن به روشنی بیان شده ...
2-الر .  تلک ایات الکتاب الحکیم . الر . این است آیات کتاب حکمت آموز . ( یونس (10) ، آیه 1 )
3- الر . تلک ایات الکتاب ( رعد (13) آیه 1) الر  . این است آیات کتاب
4- و اذ اتلیت علیهم آیاته زادتهم ایما نا ( انفال (8) آیه 2) و چون آیات او بر انان خوانده شود بر ایمانشان بیفزاید .
در موارد فوق ، آیه به کلمه یا کلماتی از قرآن اطلاق می گردد که از قبل وبعد خود جدا بوده و در ضمن سوره  ای آمده باشد .


ب) معنای سوره : سورة الزلنا ها و فرضنا ها و انزلنا فیها آیات بیناتٍ . ( نور ( 24) آیه 1) .

سوره ای است که آن را نازل و فرضگردانیدیم و در آن آیاتی روشن فرو فرستادیم .
‹‹سوره ›› در لغت به صورت مهموز و غیر مهموز به کار رفته است .
1- در صورت اول از سُو ر  به معنای نیم خورده و باقی مانده ی آب یا هر چیزی دیگر ی است و جمع آن اسآر است .
2-درصورت غیر مهموز بودن ، گاه از  ریشه ی سور به معنای بار و و دیوار است . همان گونه که عرب به دیواری که شهر را احاطه می کند ‹‹ سورالمدینه ›› می گوید .
راغب می گوید : ‹‹ سور المدینة ، حائطها المشتمل علیها و سورة القرآن تشبیهاً بها لکونه محاطاً بها، احاطة السور با لمدینة ›› (2)
3-سوره در اصل لغت به معنای علو ومنزلت است . ابن فارس می گوید : ‹‹ الیسن والواو و الّراء اصلّ و احدٌ ید ل علی علوً و ارتفا ع ››
سوره آنگاه که در معنای مقام و منزلت به کار رود به سُور ،  سوَ ر ، سُو رات و سوَرات جمع بسته می شود . هر یک از معانی سه گانه  ی فوق با سوره در اصطلاح قرآن که در یک قالب خاص با بسمله شروع می گردند ، سازگاز ی داند .

اما اگر ریشه ی مهموز داشته باشند ، از آن جهت که قطعه ای از قرآن است به آن سوره گفته اند یا آن که سوره ی قرآن  چون دژی تسخیر ناپذیر و غیر قابل نفوذ است . همان بطور که برج و با روی شهر به بر شهر و هر آنچه در آن است احاطه دارد ، سوره نیز گرد اگر د آیات را فرا گرفته و آنها را به هم ربط داده است . در معنای سوم نیز چون سوره کلام خداست ، دارای شرافت و منزلت ومقام رفیع است ، و یا آن که قراءت و تلاوت آن موجب  رفعت شان و بر ترین مقام قاری می گردد . به نظر می رسد از احتمالات سه گانه ، احتمال سوم ، صحیح تر باشد . چرا که سوره در اصطلاح قرآن به سور جمع بسته می شود و این جمع تنها د رمورداحتمال  و معنای  سوم به کار رفته است .
سوره در شکل مفرد در نه مورد از قرآن کریم به معنای اصطلاحی آن دیده می شود.


1-المیزان ، ج 1 ، ص. 25.
2-مفردات ، الاتقان ، ج 1، ص165 .

1-ر. ک. مناهل العرفان ، ج 1، ص 391-338،دکتر رامیار  ، تاریخ قرآن ، ص 549.
2- مقا  ییس اللنة .
3- مفردات راغب اصفهانی
4- مریم (9) آیه 10 .
5-اعراف (7) آیه 73.
6- بقره (2) آیه 145.
7- بقره (2) آیه 106.