ناسخ و منسوخ 
گرایش به پژوهش در زمینه ی ناسخ و منسوخ از اولین قرن هجری تاکنون وجود داشته است . اولین نویسنده ی ناسخ و منسوخ ، قتاده ( م 118 ه . ق ) بوده است .اما از کتاب وی اطلاعی در دست نیست .برخی  دیگر از نویسندگان دراین باب عبارتند از : قاسم بن سلام ، ابو داوود  سجستانی ، ابو جعفر نحاّس ، هبة الله بن سلامه ، عبدالقاهر بغدادی ، ابن هلال ابن جوزی ،ابن خزیمه ، اسفرایینی ، ابن بارزی ، احمد بن عبدالله المتو ج و دکتر مصطفی زید نسخ د رلغت به معنای انتقال ، همان استنساخ است . معنای حقیقی نسخ همان ازاله است و مجازاً درنقل و انتقال به کار رفته است . سیر تحول تعریف اصطلاحی نسخ از قرن چهارم تا دوره   ی معاصر به وجود آورند ه ی سه مکتب در این زمینه بوده است : مکتب بیان ، مکتب خطاب و مکتب رفع .  پایه گذاران مکتب رفع ابتدا شافعی و پس از وی بزرگان چون طبری ،ابن هلال ، ابن جوزی و ابن حاجب می باشند . پس از این حاجب بسیاری از دانشمندان از قرن هفتم به بعد گرایش به مکتب رفع  پیدا نموده اند . که از آن جمله می توان از زرقانی ، میرزای قمی ، آیة الله العظمی خویی و صبحی صالح  نام برد .

نسخ  دراصطلاح قد ما در مورد تخصیص عام ، تقیید مطلق ، بیان مجمل و نیز نسخ به معنای خاص آن به کار می رفته و به همین جهت شمار آیات ناسخ و منسوخ به عقیده ی آنان بسیار زیاد بوده است . ارکان نسخ عبارتند از : منسوخ ، منسوخ ٌ به و ناسخ .
تعریف دقیق نسخ چنین است : ‹‹ رفع حکم تشریع – کان یقتصی الدوام حکسب ظاهره – بتشریع لا حق ٍ بحیث لا یمکن اجتما عهما معاً امّا ذاتا ً او نبصً ّ صریح ٍ  ››
نسخ در دو معنای حقیقی و مجازی به کار می رو د . معنای حقیقی آن ‹‹ ظهور رای  و نظر جدید ›› و معنای     جازی آن ‹‹ اظهار رای و نظر جدید›› است . نسخی که در آیات و روایات از آن سخن به میان آمده است . نسخ به معنای مجازی آن است . برخی به خاطر عدم توجه به کار برد دو گانه نسخ و به جهت معقول نبودن نسخ به معنای حقیقی آن در مورد خداوند ، منکر امکان و وقوع نسخ گردیده اند . آیه  39 سوره ی رعد اشاره به نوعی نسخ در تکوین ، دارد که از آن به ‹‹ بداء ›› تعبیر می شود . منکران نسخ به اموری استناد نموده اند که مهم ترین آنها عبارت است ا ز
الف ) نسخ در تشریع یعنی پیدایش نظر جدید و این بر خداوند محال است 
ب) وجود آیات نسخ شده موجب اشتباه مسلمانای می گردد 
ج ) وجود آیات ناسخ و منسوخ مستلزم تضاد میان آیات قرآن است
د) وجود آیات نسخ شده در قرآن ، لغو است 

اشکالات فوق ناشی از عدم درک صحیح معنای نسخ و عدم توجه به فلسفه ی ابقای آیاتی که حکم آنها نسخ گردیده ،در قرآن کریم است .
اقسام نسخ در قرآن عبارت است از  : نسخ تلاوت و حکم ، نسخ تلاوت بدون حکم ، نسخ حکم بدون تلاوت . شیعه و محققان اهل سنت تنها قسم سوم ر اصحیح می دانند .
نسخ حکم بدون تلاوت در قرآن کریم به چند صورت متصور است : نسخ قرآن به قرآن نسخ قرآن به خبر متواتر ونسخ قرآن به خبر واحد . صورت سوم با کل است و صورت دوم گر چه محال نیست ، اما واقع نشده است
اصل د رقرآن مجید ، عدم نسخ واحکام آیات آن است . جز درمواردی که دلیلی صریح بر نسخ دلالت نماید . افراط برخی از نویسندگان در خلق نسخ در قرآن چنان بوده است که در نظر آنان فقط 43 سوره ی قرآن ناسخ و منسوخ ندارند 
وجود نسخ د رابتدا در ابتدا و انتهای یک آیه نسخ ناسخ و نسخ آیات فراوان با یک ناسخ از ابتکارات گشاده دستی های این گروه است
با ضابطه مند شدن اصطلاح نسخ ، دیگر نظریات بعصی از متقدمان که شما آیات منسوخ را تا پانصد آیه ذکر نمو ده اند ، ارزش علمی خود را از دست داده است . قرآن شناسان شیعی و سنّی معاصر تعداد آیات منسوخ را بسیار اندک می دانند . دکتر صبحی صالح ده آیه ، آیة الله معرفت هئیت آیه ، علامه شعرانی و علامه طباطبایی پنج آیه و آیة الله العظمی خویی فقط یک آیه را در کل قرآن منسوخ می دانند
پنج مورد از آیات منسوخ عبارتند از : آیه ی عفو و صفح ، آیه نسخ حرمت زناشویی در شبهای رمضان ،آیه جزای فاحشه ، آیه توراث از طریق ایمان ، آیه ی نجوا.