محکم و متشابه علوم قرآنی 
               
از سخنان حجة السلام زادهوش

یکی از مسائل که همواره فرا روی فهم قرآن قرار داشته و مفسرین و دانشمندان علوم قرآنی را به خود مشغول داشته است مساله محکم و متشابه است . قرآن خود نخستین با رآیات را بر دو دسته محکم و متشابه تقسیم کرده است . در سوره ی آل عمران می خوانیم :
‹‹ هو الّذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هنّ ام الکتاب و آخر متشابهات فاماّ الذّین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة و ابتغاء تاویله و ما یعلم ّ تاویله الا الله و الرّاسخون فی العلم یقو لون امنا به کل ّ من عنده ربنّا و ما تذکر ّ الا ّ او لو الالباب .
 

و آنچه از این آیه بدست می آید این است که اولاً آیات قرآن بر دو دسته محکم و متشابه به تقسیم می شوند و ثانیاً این تقسیم بندی که وجودآیات متشابه را در قرآن نتیجه می دهدبا فهم قرآن با جنبه هایی مر تبط با آن مربوط است .
تبعیت متشابه با انگیزه ‹‹ فتنه ›› ( ابتغاء الفتنه ) و یا انگیزه ‹‹ تاویل ›› و رسوخ در علم ( و الراسخون فی العلم ) همگی عبارات یا مفرداتی است که هر کسی را که خواهان فهم و برداشت از قرآن است به خود متوجه می کند .
ریشه لغوی کلمه محکم ‹‹ حکم ›› به معنای ‹‹ منح ›› است . اما نه اینکه با منع از هر جهت یکسان باشد .
 

در چهار چوب فهم عرفی و لغوی از کلمه محکم ، می توان فهمید چیزی است که را ه فساد در آن بسته شده و پا بر جا و استوار است .

اما متشابه از ریشه ‹‹ شبه ›› است . شین ، با و ها ، یک  ریشه از لغت هستند که دلالت بر همسانی و هم شکلی می کنند در رنگ یا صفت .

راغب نیز در مفردات همین سخن را با توضیح بیش تر ی آورده است :
شبه آن است که چیزی از چیز دیگری به دلیل همگونی مادی یا معنوی که دارند ، تشخیص داده نشود .

آیات قرآن به دو دسته ی محکمات و متشابهات تقسیم می شود . این تقسیم بندی را قرآن به صراحت ذکر نموده است .
آیات محکمات ، آیات مادرو مرجع در قرآن کریم هستند .
استفاده از آیات متشابه ، منوط به ارجاع آنها به آیات محکمات است .
‹‹ محکم ›› آیه ای است که در افاده ی معنای خویش هیچ گونه ابهام و ایخامی نداشته باشد و راه و رود به هر گونه شبهه و اشتباه را ببندد .

‹‹ متشابه ›› در اصطلاح قرآن به آیه ای اطلاق می شود که احتمال چندین معنا در آن وجود دارد و به همین جهت در آن شک و شبهه ایجاد می شود .

برخی از آرا و ننظریات در مورد تعیین محکمات و متشابهات ، در قرآن ، با تعریف ارائه شده الطباق ندارند . مقل آنکه گفته اند : متشابهات ، حروف مفطعه هستند ، یا آیات مجمل ، متشابها تند ، و یا آیات منسوخ و یا آنچه که غیر از آیات الا حکام است و ...
پیدایش برخی از مذاهب انحرافی در اسلام به جهت پیروی از متشابهات قرآن بوده است .

ابن رشد می گوید : تشابه تنها برای اندکی از مردم در تعدادنی از آیات که متضمن اعلام امور غیبی و  غیر حسی هستند رخ می دهد ، و علت آن تعبیر از امور غیبی به امور حسی است .
به عقیده ی علامه طباطبایی چون هدایت دینی برا ی همه مردم است و آنان از نظر سطح فکری متفاوتند ، بعضی فقط قادر به درک محسوسات و برخی دیگر قادر به درک معانی کلی و مجرد می باشند .
 

در هر صورت القای مفاهیم الهی و معارف بلند قرآنی در قالب مثال موجب تشابه می گردد و این امر اجتناب نا پذیر است .
بعضی و جود تشابه در قرآن را از این جهت امر طبیعی دانسته اند که قرآن همانند سایر کلام های طبیعی بشر ، برای تبیین معارف خویش از ساده ترین تعابیر تا عالی ترین عبارات ادبی ، هنری را در خود جای داده است و از انواع مجازات ، استعاره ها ، تمثیل ها و کنایه ها استفاده نموده و در کار برد چنین اموری به ناچار تشابه رخ می دهد .
به نظر می رسد نظریه ی فوق تکمیل کنند ه ی نظریّه علامه طبا طبایی بوده و بتوان وجود متشابهات را به یکی از این دو امر نسبت داد . در این صورت و جود متشابهات نه تنها اشکالی نخواهد داشت ، که خود از جهت لطافت و ظرافت تعابیر قرآنی ، امتیاز به شمار می آید .

روشن ترین مصادیق آیات متشابه را در آیات مربوط به اوصاف و افعال الهی باید جست و جو نمود عدم بررسی همه جانبه آیات از یک سو و عدم ارجاع آیات به آیات محکمات که تبین کننده ی متشابهند مهم ترین دلیل گرفتار شدن به متشابهات و پدید آمدن فرقه ها ی انحراف در دین بوده است . احتمال دیگر در زمینه ی علت برداشت انحرافی از آیات وجود پیش فرض هایی بوده است که با آن به سراغ آیات قرآن رفته اند و در نتیجه هر گروه به سمت آیاتی متوجه گردیده اند ، که گرایش و زمینه ی قبلی به آن داشته اند . در اوصاف الهی ظاهر بعضی از آیات که در آنها اثبات عر ش و کرسی ، ید، وجه ، رویت و آمدن برای خداوند است ایجاد تشابه نموده است ؛ در حالی که با اندک توجهی بطلان توهّم جسمانیت خداوند ، روشن می گردد . در زمینه ی افعال الهی و اعمال انسانها ، ظواهر برخی از آیات که همه چیز را به مشیت الهی مربوط می داند ، اوست که هدایت می کند و یا گمراه می نماید و ... باعث انحراف و اشتباه بعضی گردیده که قایل به جبر گشته اند . آیات فراوان دیگری نیز وجود دارد که به روشنی انسان را موجودی مختار دانسته و سعادت و شقاوت را به خود او نسبت می دهد و در یک جمع بند ی و با توجه به روایات دینی ، مساله ی امر بین الامر ین مورد توجه قرار می گیرد .